در آزمایشگاه بیولوژیکی، یکی از مهمترین تجهیزات برای حفظ سلامت کاربران و جلوگیری از آلودگی محیط، کابینت ایمنی بیولوژیکی یا Biological Safety Cabinet (BSC) است. این کابینتها با طراحی خاص خود، از نمونهها، کاربران و محیط اطراف در برابر عوامل میکروبی، ویروسی و بیولوژیکی محافظت میکنند. در این مقاله به بررسی کامل انواع کابینت ایمنی بیولوژیکی، نحوه عملکرد، کاربردها، تفاوت با هود لامینار و نکات مهم خرید و نگهداری آن میپردازیم.
کابینت ایمنی بیولوژیکی چیست؟
کابینت ایمنی بیولوژیکی دستگاهی است که برای انجام کار با مواد بیولوژیکی خطرناک یا بالقوه آلوده طراحی شده است. این کابینت با استفاده از فیلترهای HEPA و جریان هوای کنترلشده، از کاربر، محیط و نمونه بهطور همزمان محافظت میکند.
به بیان ساده، این تجهیز همانند یک محافظ هوایی عمل میکند که آلودگیهای میکروبی را به دام انداخته و از انتشار آن به بیرون جلوگیری میکند.
عملکرد کابینت ایمنی بیولوژیکی چگونه است؟
اصول عملکرد BSC بر پایهی جریان هوای عمودی یا ترکیبی و فیلتراسیون HEPA است.
-
هوای آلوده از طریق فیلتر HEPA عبور کرده و میکروارگانیسمها و ذرات مضر تا اندازهی 0.3 میکرون حذف میشوند.
-
بخشی از هوای تمیز به سمت سطح کار هدایت شده تا از آلودگی نمونه جلوگیری شود.
-
هوای خروجی نیز مجدداً فیلتر شده و بدون آلودگی به محیط بازمیگردد.
انواع کابینت ایمنی بیولوژیکی
کابینتهای ایمنی بیولوژیکی در سه کلاس اصلی طراحی میشوند که هرکدام برای سطح خاصی از ایمنی کاربرد دارند:
کلاس I
این نوع از کابینت فقط از کاربر و محیط محافظت میکند، اما از نمونه در برابر آلودگی محافظت نمیکند.
مناسب برای کار با مواد کمخطر یا آزمایشهای اولیه است.
کلاس II
رایجترین نوع در آزمایشگاهها است و از کاربر، محیط و نمونه به طور همزمان محافظت میکند.
دارای زیرکلاسهای A1، A2، B1 و B2 است که در طراحی و جریان هوا تفاوت دارند.
کاربرد: در آزمایشگاههای میکروبیولوژی، ویروسشناسی، ژنتیک مولکولی و کار با نمونههای انسانی و حیوانی.
کلاس III
بالاترین سطح ایمنی را فراهم میکند و کاملاً محصور و ایزوله است.
کاربر از طریق دستکشهای تعبیهشده در دیواره کابینت با نمونهها کار میکند.
کاربرد: برای کار با عوامل بیماریزای سطح 4 (BSL-4) مانند ویروس ابولا یا عامل تب خونریزیدهنده.
تفاوت کابینت ایمنی بیولوژیکی با هود لامینار
تفاوت میان کابینت ایمنی بیولوژیکی و هود لامینار در نوع محافظت و کاربرد آنهاست. کابینت ایمنی بیولوژیکی برای کار با مواد عفونی و خطرناک طراحیشده و از کاربر، محیط و نمونه بهصورت همزمان محافظت میکند. در این دستگاه، جریان هوای فیلترشده از طریق فیلتر HEPA دوطرفه عبورکرده و هوای آلوده را تصفیه میکند تا هیچ آلودگی به بیرون راه پیدا نکند. از این رو، این نوع کابینت در آزمایشگاههای میکروبیولوژی، ویروسشناسی، بیوتکنولوژی و محیطهای حساس کاربرد فراوان دارد.
در مقابل، هود لامینار فلو (Laminar Flow Hood) تنها برای محافظت از نمونه طراحی شده است و از انتقال آلودگی به مواد حساس جلوگیری میکند، اما از کاربر یا محیط محافظتی به عمل نمیآورد. در این سیستم، هوای تمیز و فیلترشده بهصورت افقی یا عمودی یکنواخت روی سطح کار جریان دارد و برای کار با مواد غیرعفونی یا نمونههای استریل مناسب است. به طور خلاصه، اگر هدف شما ایمنی کامل هنگام کار با عوامل میکروبی یا بیولوژیکی باشد، استفاده از کابینت ایمنی بیولوژیکی ضروری است؛ اما برای کارهای عمومی و غیرعفونی، هود لامینار فلو گزینهای اقتصادیتر و سادهتر خواهد بود.
نکات مهم در استفاده از کابینت ایمنی بیولوژیکی
-
پیش از شروع کار، سیستم تهویه و فیلترها را بررسی کنید.
-
دستها و وسایل باید قبل از ورود به کابینت ضدعفونی شوند.
-
از مسدود کردن مسیر جریان هوا خودداری کنید.
-
بعد از اتمام کار، حداقل 10 دقیقه کابینت را روشن بگذارید تا هوای داخل آن تصفیه شود.
-
سرویس و کالیبراسیون دستگاه باید سالانه توسط تکنسین متخصص انجام شود.
مزایای استفاده از کابینت ایمنی بیولوژیکی
استفاده از کابینت ایمنی بیولوژیکی در آزمایشگاهها مزایای فراوانی دارد که نقش مهمی در حفظ سلامت و کیفیت کار ایفا میکند. این کابینتها با ایجاد محیطی ایمن و کنترلشده، از آلودگی محیط و نمونهها جلوگیری کرده و باعث افزایش ایمنی پرسنل آزمایشگاه میشوند.
همچنین با فیلتر کردن ذرات و میکروارگانیسمهای خطرناک، از انتشار عوامل بیماریزا در فضای آزمایشگاه جلوگیری کرده و خطر عفونتهای شغلی را به حداقل میرسانند. بهعلاوه، استفاده از کابینت ایمنی بیولوژیکی موجب بهبود دقت و کیفیت نتایج آزمایشگاهیشده و شرایطی استاندارد و قابل اعتماد برای انجام آزمایشهای حساس فراهم میکند.
کاربردهای کابینت ایمنی بیولوژیکی
کابینتهای BSC در محیطهای مختلفی مورد استفاده قرار میگیرند از جمله:
-
آزمایشگاههای تحقیقاتی پزشکی و دارویی
-
مراکز تشخیص بیماریهای عفونی
-
صنایع تولید واکسن و بیوتکنولوژی
-
مراکز آموزشی و دانشگاهی
-
بیمارستانها و آزمایشگاههای کلینیکی
نکات مهم هنگام خرید کابینت ایمنی بیولوژیکی
در هنگام خرید کابینت ایمنی بیولوژیکی باید به چند نکته کلیدی توجه کنید تا از کارایی، ایمنی و طول عمر بالای دستگاه اطمینان حاصل شود. مهمترین عامل، انتخاب کلاس مناسب کابینت بر اساس سطح ایمنی مورد نیاز آزمایشگاه است. همچنین کیفیت فیلتر HEPA اهمیت زیادی دارد، زیرا نقش اصلی در تصفیه هوا و حذف ذرات آلاینده را ایفا میکند.
جنس بدنه مقاوم در برابر خوردگی و مواد شیمیایی نیز باعث افزایش دوام دستگاه میشود. علاوه بر این، وجود سیستم کنترل دیجیتال و هشدار ایمنی به شما کمک میکند تا از عملکرد صحیح کابینت مطمئن باشید. در نهایت، هنگام خرید حتماً به استانداردهای بینالمللی مانند NSF/ANSI 49 توجه کنید تا از ایمنی و کیفیت تأییدشدهی دستگاه اطمینان کامل داشته باشید.
جمع بندی
کابینت ایمنی بیولوژیکی یکی از حیاتیترین تجهیزات در آزمایشگاههای مدرن است که نقش مهمی در حفظ سلامت پرسنل، نمونهها و محیط دارد. انتخاب درست کابینت آزمایشگاهی، نگهداری صحیح و استفاده اصولی از آن میتواند از بروز حوادث آزمایشگاهی و آلودگیهای خطرناک جلوگیری کند.