کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی یکی از مهمترین مراحل تضمین دقت، صحت و اعتبار نتایج آزمایشهاست. هر دستگاه آزمایشگاهی با گذشت زمان، در اثر استفاده مداوم یا شرایط محیطی، ممکن است از تنظیم اولیه خود خارج شود. کالیبراسیون (Calibration) فرآیندی است که طی آن عملکرد دستگاه با یک مرجع استاندارد مقایسه و در صورت نیاز تنظیم میشود تا اندازهگیریها دقیق و قابل اعتماد باقی بمانند.
اهمیت کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی
کالیبراسیون نه تنها برای حفظ کیفیت نتایج آزمایشها ضروری است، بلکه از بروز خطاهای پرهزینه و نتایج نادرست جلوگیری میکند. در صنایع داروسازی، غذایی، پزشکی و پژوهشی، حتی اختلافات جزئی در اندازهگیری میتواند نتایج بحرانی ایجاد کند. به همین دلیل، سازمانهای استاندارد جهانی مانند ISO 17025 الزام میکنند که تمام تجهیزات اندازهگیری بهصورت دورهای کالیبره شوند.
انواع کالیبراسیون آزمایشگاهی
- کالیبراسیون فیزیکی: برای دستگاههایی مانند ترازو، ترمومتر، فشارسنج و پمپ خلأ انجام میشود.
- کالیبراسیون شیمیایی: شامل وسایلی مانند پیپت، بورت و اسپکتروفتومتر است.
- کالیبراسیون الکتریکی: برای تجهیزات الکترونیکی نظیر pH متر، هدایتسنج و مولتیمتر استفاده میشود.
- کالیبراسیون مکانیکی: برای دستگاههایی مانند سانتریفیوژ و میکروپیپت انجام میشود تا از دقت عملکرد مکانیکی اطمینان حاصل شود.
مراحل انجام کالیبراسیون
فرآیند کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی شامل مراحلی است که با هدف اطمینان از دقت عملکرد دستگاهها انجام میشود. در ابتدا دستگاه مورد نظر باید آمادهسازی شود؛ یعنی سطح آن تمیز، قطعات سالم و شرایط محیطی مانند دما و رطوبت پایدار باشد. سپس ابزارهای مرجع استاندارد که دارای گواهی معتبر از مراکز تأییدشده هستند انتخاب میشوند تا مبنای مقایسه قرار گیرند. در مرحله بعد، اندازهگیریهای متعددی توسط دستگاه و مرجع استاندارد انجام شده و دادهها با دقت ثبت میشوند تا اختلاف یا انحراف احتمالی مشخص گردد.
در ادامه، میزان خطا محاسبه شده و در صورت وجود اختلاف، دستگاه بهصورت دقیق تنظیم یا تعمیر میشود تا دقت اندازهگیری به محدوده استاندارد برسد. پس از اتمام مراحل، گواهی رسمی کالیبراسیون صادر میگردد که شامل اطلاعات کامل دستگاه، روش و تاریخ کالیبراسیون و نتایج نهایی است. اجرای منظم این فرآیند موجب افزایش عمر دستگاه، اطمینان از نتایج آزمایشها و رعایت الزامات استانداردهای بینالمللی مانند ISO 17025 میشود.
زمان بندی مناسب برای کالیبراسیون
توصیه میشود هر دستگاه بسته به نوع و میزان استفاده، حداقل سالی یکبار کالیبره شود. در مواردی مانند استفاده سنگین، جابهجایی مکرر یا تغییرات محیطی زیاد، بازههای کوتاهتر (مثلاً هر ۶ ماه) پیشنهاد میشود.
استانداردها و مراجع معتبر کالیبراسیون
- ISO/IEC 17025: الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون
- ISO 9001: مدیریت کیفیت تجهیزات و فرآیندها
- NIST (National Institute of Standards and Technology): مرجع بینالمللی استانداردها
- استاندارد ملی ایران (ISIRI): چارچوبهای اجرایی داخلی برای کالیبراسیون
نکات مهم در فرآیند کالیبراسیون
در فرآیند کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی رعایت چند نکته کلیدی برای حفظ دقت و اعتبار نتایج ضروری است. پیش از شروع کالیبراسیون، دستگاه باید در شرایط کاری واقعی خود قرار گرفته و از سلامت ظاهری و عملکردی آن اطمینان حاصل شود. استفاده از مراجع کالیبراسیون معتبر با تأییدیه ISO 17025 اهمیت زیادی دارد، زیرا این مراجع تضمینکننده صحت مقایسهها هستند.
همچنین پس از هرگونه تعمیر، جابهجایی یا سرویس اساسی، کالیبراسیون مجدد الزامی است تا خطاهای احتمالی حذف شوند. در نهایت، نگهداری سوابق کامل کالیبراسیون هر دستگاه برای پیگیریهای بعدی و بازرسیهای استاندارد ضروری است و موجب افزایش اعتماد به کیفیت نتایج آزمایشگاهی میشود.
خطاهای رایج در کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی
- عدم توجه به دمای محیط در هنگام کالیبراسیون
- استفاده از استانداردهای منقضی یا غیرمعتبر
- ثبت نکردن دادههای دقیق مقایسه
- بیتوجهی به نحوه نگهداری و تمیزکاری دستگاه
نتیجه گیری
کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی، پایه و اساس اطمینان از کیفیت دادهها و نتایج علمی است. اجرای دقیق و منظم این فرآیند باعث افزایش طول عمر دستگاهها، کاهش هزینههای خطا، و ارتقای اعتبار آزمایشگاه میشود. بنابراین توصیه میشود که کالیبراسیون توسط کارشناسان متخصص و با استفاده از مراجع معتبر انجام گیرد تا دقت و صحت نتایج تضمین شود.
شرکت تجهیزات آزمایشگاهی دوریس با سالها تجربه در زمینه طراحی و اجرای سکوبندی آزمایشگاه، ساخت هود آزمایشگاهی، کابینت و میز آزمایشگاهی، آماده همکاری با مراکز تحقیقاتی، دانشگاهی و صنعتی است. اگر قصد طراحی یا بازسازی آزمایشگاه خود را دارید، تیم فنی دوریس میتواند مشاوره تخصصی و اجرای حرفهای را برایتان فراهم کند تا محیطی استاندارد و ایمن داشته باشید.